“ഇറാൻ” എന്ന പേരിന്റെ വേരുകൾ തേടിപ്പോകുന്നത് ലോകചരിത്രത്തിലെ ഏറ്റവും കൗതുകകരമായ ഒരു ഭാഷാസഞ്ചാരത്തിലേക്കാണ്. വെറുമൊരു ഭൂപടത്തിലെ അതിരുകളല്ല, മറിച്ച് സഹസ്രാബ്ദങ്ങൾ പഴക്കമുള്ള ഒരു ജനതയുടെ ആത്മാഭിമാനവും വംശീയമായ അടയാളപ്പെടുത്തലുകളും ഈ രണ്ടക്ഷരങ്ങളിൽ ഒളിഞ്ഞിരിപ്പുണ്ട്. പേർഷ്യൻ ഭാഷയിൽ ‘ഇറാൻ’ (Irān) എന്ന് ഉച്ചരിക്കപ്പെടുന്ന ഈ വാക്കിന്റെ ഉത്ഭവം പുരാതന ഇന്തോ-ഇറാനിക് പദമായ ‘ആര്യാനാം’ (Aryānām) എന്നതിൽ നിന്നാണ്. സംസ്കൃതത്തിലെ ‘അര്യ’ എന്ന പദത്തിന് സമാനമായ ഈ വാക്കിന്റെ അർത്ഥം “ആര്യന്മാരുടെ ദേശം” എന്നാണ്. പുരാതന കാലത്ത് തങ്ങളെത്തന്നെ ഒരു പ്രത്യേക സംസ്‌കാരത്തിന്റെ ഭാഗമായി തിരിച്ചറിഞ്ഞിരുന്ന ജനത, തങ്ങൾ അധിവസിക്കുന്ന മണ്ണിന് നൽകിയ പേരാണിത്.
ഭാഷാശാസ്ത്രപരമായ കൗതുകം നോക്കുകയാണെങ്കിൽ, ഈ പദത്തിന്റെ പരിണാമം ശാസ്ത്രീയമായ കൃത്യതയോടെ നമുക്ക് പിന്തുടരാനാകും. പ്രോട്ടോ-ഇന്തോ-യൂറോപ്യൻ (PIE) ഗോത്രങ്ങൾക്കിടയിൽ നിലനിന്നിരുന്ന ‘*h₂er-‘ എന്ന ധാതുവിൽ നിന്നാണ് ഇതിന്റെ തുടക്കം. “കൂട്ടിിച്ചേർക്കുക” അല്ലെങ്കിൽ “സ്വന്തം കൂട്ടത്തിൽ ഉൾപ്പെടുത്തുക” എന്നൊക്കെ അർത്ഥമുള്ള ഈ ധാതുവിൽ നിന്നാണ് ‘ആര്യ’ എന്ന സങ്കല്പം രൂപപ്പെടുന്നത്. പിൽക്കാലത്ത് ഇന്തോ-ഇറാനിക് ഭാഷകളിൽ ഇത് ‘ആര്യ’ എന്നും, പഴയ പേർഷ്യനിൽ ‘അയരിയ’ (Ariya) എന്നും പരിണമിച്ചു. മധ്യ പേർഷ്യൻ കാലഘട്ടമായപ്പോഴേക്കും (Pahlavi) ‘ആര്യാനാം’ എന്നത് ‘ഏരാൻ’ (Ērān) എന്ന രൂപത്തിലേക്ക് വഴിമാറി. ഇതിലെ ‘ഏർ’ എന്ന ഭാഗം ആര്യ വംശജരെയും ‘-ആൻ’ എന്നത് ഒരു പ്രദേശത്തെയോ അല്ലെങ്കിൽ ബഹുവചനത്തെയോ സൂചിപ്പിക്കുന്ന പ്രത്യയമായും നിലകൊണ്ടു. ഈ ‘ഏരാൻ’ എന്ന പദമാണ് ആധുനിക പേർഷ്യനിൽ ‘ഇറാൻ’ ആയി മാറിയത്.
ചരിത്രത്തിന്റെ മറ്റൊരു ഘട്ടത്തിൽ, ലോകം ഈ നാടിനെ ‘പേർഷ്യ’ എന്നാണ് വിളിച്ചിരുന്നത്. എന്നാൽ ഇത് ഇറാൻ എന്ന വാക്കിന്റെ അർത്ഥഭേദമായിരുന്നില്ല. മറിച്ച്, പുരാതന ഗ്രീക്കുകാർ ഈ ദേശത്തെ വിശേഷിപ്പിക്കാൻ ഉപയോഗിച്ച ‘പെർസിസ്’ (Persis) എന്ന പദത്തിൽ നിന്ന് രൂപപ്പെട്ടതായിരുന്നു അത്. ദക്ഷിണ ഇറാനിലെ ‘പാർസ്’ എന്ന പ്രവിശ്യയെ അടിസ്ഥാനമാക്കിയാണ് ഈ പേര് വന്നത്. എന്നാൽ തങ്ങളുടെ പൈതൃകം കേവലം ഒരു പ്രവിശ്യയിൽ ഒതുങ്ങുന്നതല്ലെന്നും, അത് ആര്യവംശജരുടെ വിശാലമായ പാരമ്പര്യമാണെന്നും പ്രഖ്യാപിച്ചുകൊണ്ട് 1935-ൽ ഇറാൻ ഭരണകൂടം തങ്ങളുടെ ഔദ്യോഗിക നാമമായി ‘ഇറാൻ’ എന്ന് തന്നെ സ്വീകരിച്ചു.
മലയാളത്തിലേക്ക് എത്തുമ്പോൾ, ‘ഇറാൻ’ എന്ന പദം പേർഷ്യൻ ഉച്ചാരണത്തെയും ലിപ്യന്തരണത്തെയും കൃത്യമായി പിന്തുടരുന്നു. പേർഷ്യൻ ഭാഷയിലെ സ്വനിമങ്ങൾ മലയാളത്തിന്റെ ഉച്ചാരണ ശൈലിയോട് ഇഴുകിച്ചേരുന്ന രീതിയിലാണ് ഈ പദം രൂപപ്പെട്ടത്. ഇംഗ്ലീഷിലെ ‘ഇറാനിയൻ’ (Iranian) എന്നായാലും അറബിയിലെ ‘ഇറാന്നി’ (Irani) എന്നായാലും, ഇതിന്റെയെല്ലാം അന്തർലീനമായ അർത്ഥം ആ പഴയ ‘ആര്യാനാം’ എന്ന പൈതൃകത്തിലേക്ക് തന്നെയാണ് വിരൽ ചൂണ്ടുന്നത്. ഇന്നും ലോകഭാഷകളിൽ ഈ പദം സജീവമായി നിലനിൽക്കുന്നത്, ഒരു ജനത തങ്ങളുടെ സാംസ്‌കാരിക വേരുകൾ ഭാഷയിലൂടെ എങ്ങനെയൊക്കെ സംരക്ഷിക്കുന്നു എന്നതിന്റെ ഉത്തമ ഉദാഹരണമായാണ്.